Mutyzm wybiórczy

Co to za mutyzm wybiórczy?

Mutyzm wybiórczy to zaburzenie lękowe, które najczęściej pojawia się przed 5. rokiem życia,  zwykle zostaje zauważone po rozpoczęciu przedszkola lub szkoły.
Dziecko rozumie mowę i potrafi się nią posługiwać – jednak w pewnych sytuacjach społecznych, takich jak rozmowa z obcymi osobami lub mówienie w grupie, odczuwa tak silny lęk, że nie jest w stanie mówić.

W znanym, bezpiecznym otoczeniu (np. w domu) dziecko rozmawia swobodnie. Zaburzenie znacząco wpływa na funkcjonowanie emocjonalne, społeczne i edukacyjne.

Jakie objawy mogą świadczyć o mutyzmie wybiórczym?

Najbardziej charakterystycznym objawem mutyzmu wybiórczego jest brak mowy w wybranych sytuacjach społecznych, mimo że dziecko potrafi mówić. Typowe objawy to:

• milczenie w szkole, przedszkolu lub w obecności nieznanych osób,
• swobodne mówienie w domu lub wśród bliskich,
• silny lęk społeczny, niepokój, napięcie mięśniowe, "zastyganie" w trudnych sytuacjach,
• unikanie kontaktu wzrokowego, wycofywanie się z interakcji,
• trudność z wyrażaniem potrzeb, emocji i opinii poza domem,
• ograniczona mimika twarzy i ograniczone gesty w sytuacjach lękowych.

Objawy te nie wynikają z opóźnienia rozwoju mowy, zaburzeń rozwojowych czy nieśmiałości.

Co może prowadzić do mutyzmu wybiórczego?

Przyczyny mutyzmu wybiórczego są złożone – najczęściej wynikają z połączenia czynników:

• biologicznych: nadwrażliwość układu nerwowego, predyspozycje genetyczne do zaburzeń lękowych,
• psychologicznych: niska samoocena, perfekcjonizm, silny lęk przed oceną lub kompromitacją,
• środowiskowych: trudne doświadczenia (np. przeprowadzka, hospitalizacja, zmiana placówki), nieprzygotowanie emocjonalne na nowe wyzwania społeczne.

Ważne: mutyzm nie musi być skutkiem traumy – często jest konsekwencją wrodzonej lękliwości, która w określonych warunkach nasila się i utrwala

Na czym polega rozpoznanie mutyzmu wybiórczego?

Rozpoznanie mutyzmu wybiórczego opiera się na:

• szczegółowym wywiadzie z rodzicami,
• obserwacji dziecka w różnych sytuacjach,
• współpracy z nauczycielami i specjalistami.

Kryteria diagnostyczne obejmują:

• Brak mowy w określonych sytuacjach społecznych, mimo że w innych sytuacjach dziecko mówi normalnie.
• Zaburzenie trwa co najmniej miesiąc (nie ogranicza się do pierwszego miesiąca w nowym środowisku, np. w szkole).
• Brak mowy wpływa negatywnie na osiągnięcia edukacyjne lub społeczne.
• Zaburzenie nie wynika z braku znajomości języka używanego w danej sytuacji.

Zaburzenie nie jest lepiej wyjaśnione przez inne zaburzenia komunikacji (np. jąkanie) lub zaburzenia neurorozwojowe (np. autyzm).

Jak pomóc dziecku z mutyzmem wybiórczym?

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT)

To najskuteczniejsza forma terapii mutyzmu wybiórczego, obejmująca:

• Ekspozycję na sytuacje lękowe w bezpiecznym, stopniowym tempie.
• Trening relaksacyjny, ćwiczenia komunikacyjne, modelowanie zachowań.

 Metoda „Sliding-In” (wprowadzanie mowy krok po kroku)

To etapowa technika terapeutyczna, szczególnie skuteczna w warunkach szkolnych. Polega na:

1. Rozpoczynaniu od cichego kontaktu (np. gesty, pisanie, szepty),
2. Wprowadzeniu „pomostu” – np. rozmowy z osobą znaną w obecności osoby obcej,
3. Stopniowym zwiększaniu ekspozycji i przechodzeniu do mowy głosowej.

Metoda ta pozwala dziecku na zachowanie poczucia kontroli, a jednocześnie rozwija zdolność do komunikowania się w nowych sytuacjach. Jest rekomendowana zarówno w terapii indywidualnej, jak i w pracy z nauczycielami.

Terapia zabawą

Dla młodszych dzieci – tworzy bezpieczne środowisko do wyrażania emocji i obniżenia napięcia.

Farmakoterapia

W przypadkach ciężkiego lęku lub współistniejącej depresji możliwe jest wdrożenie leków np z grupySSRI jednak zawsze w połączeniu z psychoterapią. Farmakoterapia nie jest leczeniem pierwszego wyboru, ale może być pomocna przy nasilonych objawach.

Czy z mutyzmu wybiórczego można wyjść?

Rokowanie w mutyzmie wybiórczym jest zazwyczaj pomyślne, jeśli:

• Rozpoznanie zostaje postawione wcześnie,
• Wdrażane jest zindywidualizowane, wielopoziomowe leczenie,
• Współpracują specjaliści, szkoła i rodzina.

Bez interwencji objawy mogą się utrzymywać i prowadzić do trwałych zaburzeń lękowych w dorosłości, problemów w relacjach i ograniczeń zawodowych.